18 november 2014. An-organische materialen.Keramiek, Princessehof en het Fries Museum.

14 November zou de dag over keramiek gaan. Voor mij eindelijk een keer een kort reisje, want ons kijkje achter de schermen deden we deze keer bij het Princessehof en Het Fries Museum in Leeuwarden. Helaas kon ik er toch maar voor de helft van de dag bij zijn omdat s’ochtend een afspraak bij de dokter had. Gelukkig heb ik wel kunnen meelopen met de rondleiding. Het Princessehof heeft een zeer indrukwekkende collectie keramiek.Het Museum heeft een collectie van ruim 35.000 stuks Aziatische, Europese en moderne keramiek. Het Fries museum heeft ook een erg mooie collectie, maar naar mijn mening helaas een aantal overactieve vormgevers.De manier waarop de voorwerpen zijn tentoongesteld trekt (veel) meer aandacht dan de voorwerpen zelf. Een gemiste kans, want hierdoor zag ik bijna een Rembrandt over het hoofd!

Collectiebeheerder Nynke Spahr van der Hoek Leide ons door het Princessehof en vertelde ons tijdens de rondleiding het een en ander over het hanteren van keramiek. Keramiek moet je altijd met twee handen oppakken en nooit aan oren of tuiten want deze kunnen afbreken. Ook moet je keramiek niet ‘horen’. In andere woorden het keramiek moet niet tegen alkaar aan stoten, en je mag ook geen geluid horen bij het oppakken of neerzetten van schalen en komen. Bij elk geluid weet je dat je het keramiek te grof hanteerd.

Naar aanleiding van dit bezoek kregen we ook weer de opdracht om een stukje voor ons materialen/stalenboek te schrijven. Keramiek valt onder de an-organische material, net zoals steen en gips, metalen, glas en plastics.

Soorten Keramiek

Keramiek wordt onderverdeeld in drie soorten: aardewerk, steengoed en porselein. De verschillen tussen deze drie ontstaan door het gebruik van verschillende soorten klei en de verschillende temperaturen waarbij de klei wordt gebakken.

Aardewerk is de oudste vorm van keramiek. De klei wordt gebakken bij lage temperaturen (onder de 1200 Celcius). Aardewerk is hierdoor poreus. De ‘keramische scherf’ (de gebakken klei) kan beige, bruin, rood, zwart , grijs of witachtig van kleur zijn afhankelijk van de gebruikte klei. Hoe lager de temperatuur waarbij de klei wordt gebakken, hoe minder versintering er plaats vind en hoe poreuzer het aardewerk is. Aardewerk is vaak erg poreus, men kan de poriën in het materiaal met het blote oog zien.

Scherven van verschillende kleuren aardewerk (geel, grijs, beige, rood, grijszwart)

Scherven van verschillende kleuren aardewerk. (geel, grijszwart, beige, rood). 0 tot 500 na Chr.

Steengoed word gebakken in een oven met een temperatuur van tussen de 950 en 1350 graden Celcius. De scherf is wit, grijs, zwart of bruingeel van kleur en over het algemeen niet poreus. Steengoed wordt al sinds 1000 v. Chr. geproduceerd in China, waar men een voorsprong had in oventechnologie en in materiaalkennis. Vanaf 900 na Chr. wordt steengoed ook in Europa geproduceerd. Middeleeuwse baardmankruiken en ‘Keulse’ potten zijn bekende voorbeelden van middeleeuws Europees steengoed.

Keulse potten en kruiken. Afkomstig uit het wrak van het vrachtschip 'Lutina

Keulse potten en kruiken. Afkomstig uit het wrak van het vrachtschip ‘Lutina”. 1888. Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. Afdeling scheepsarcheologie Lelystad.

Porselein wordt gemaakt van witte kaolien klei (porseleinaarde) die gemengd wordt een vorm van (niet ijzerhoudende) veldspaat of graniet en zilverzand (kwarts) in een verhouding van 2:1:1. Deze klei is fijn van structuur en wordt gebakken bij een temperatuur tussen de 1100 en 1450 graden Celcius. Porselein is een materiaal dat niet of nauwelijks poreus is. De scherf van porselein is wit en vaak enigszins transparant. De hoge baktemperatuur zorgt echter ook voor spanningen in het materiaal waardoor het zeer gevoelig is voor schokken en relatief snel breekt. Porselein werd tussen 7de en de 9de eeuw na Chr. ontwikkeld in China. Europees porselein wordt sinds de 18de eeuw geproduceerd.

2 Vierkante porseleinen flesjes. Xangchi periode 1662-1722. Fries Scheepvaartmuseum

2 Vierkante porseleinen flesjes. Xangchi periode 1662-1722. Fries Scheepvaartmuseum

Afwerkingen van keramiek. Glazuren 

Keramiek wordt vaak geglazuurd. Een glazuur is laagje glas dat is versmolten met het oppervlak van het keramiek. Een glazuur brengt men aan om een voorwerp waterdicht te maken en/of een voorwerp te decoreren. Een glazuur kan een voorwerp ook sterker en slijtvaster maken. Tenslotte kan het glazuur ook dienen als een isolator voor bv. elektriciteit. Een glazuur bestaat uit siliciumoxide, de glasmaker, dat van nature aanwezig is in de klei of apart wordt toegevoegd en uit een smeltmiddel zoals zout, kalium of lood. Het smeltmiddel verlaagt het smeltpunt van het siliciumoxide waardoor dat in de oven smelt en een glaslaagje vormt. Er kunnen ook kleurmiddelen in de vorm van metaaloxides worden toegevoegd aan een glazuur. Keramiek dat op hoge temperaturen wordt gestookt heeft meestal een harde structuur en een goed gehecht glazuur. Een glazuur dat bij lagere temperaturen is gestook, of onevenwichtig is gestookt zal zich vaak minder goed hechten aan het aardewerk waardoor het eerder kan gaan schilferen.

Bekende glazuren zijn zoutglazuren, asglazuren en lood- en tinglazuren.

Een zoutglazuur ontstaat als er tijdens het stoken zout wordt toegevoegd in de oven. Zout is natriumchloride. Bij de hoge temperaturen verdampt het zout. Het chloride verdwijnt in de vorm van gas in de atmosfeer, maar het natrium slaat neer op het keramiek en versintelt met de siliciumoxide in de klei. Hierdoor vormt zich een dun glazuur op het keramiek, met een karakteristieke sinaasappelhuid structuur. Veel Europees steengoed heeft een zoutglazuur.

Baardmankruik met zoutglazuur. Let op de sinaasappel structuur van het glazuur.

Baardmankruik met zoutglazuur. Let op de sinaasappel structuur van het glazuur.

Asglazuren komt men vaker tegen bij Aziatisch keramiek. Plantaardige as bevat natrium (zout) en kalium. Een asglazuur is van nature groen tot bruin van kleur. Celadon, een Aziatisch keramiek dat de kleur van Jade imiteert is een bekend voorbeeld van de toepassing van asglazuur. Het asglazuur kleurt groen door een reactie met het ijzer aanwezig in de klei, de as zelf of een combinatie van beiden.

Celadon uit Noord China 11de eeuw. Celadon heeft een jadegroen asglazuur.

Celadon uit Noord China 11de eeuw. Celadon heeft een jadegroen asglazuur.

Een loodglazuur kan worden gemaakt door een lood-oxide rechtstreeks op het oppervlakte van het keramiek aan te brengen voor het stoken. Een tweede methode is door de loodoxide te mixen met kwarts tot een vloeibare suspensie waarin het keramiek wordt gedoopt voor het stoken. De derde methode is een Frit. Bij een frit wordt kwarts eerst samengesmolten met smeltzout tot een soort glas. Omdat het giftige loodoxide is samengesmolten met het kwarts wordt het onoplosbaar waardoor het veiliger is in gebruik. Dit glas wordt vervolgens fijngemalen tot een zand waar een suspensie van wordt gemaakt waarin het keramiek gedoopt wordt alvorens het stoken. Een loodglazuur is glanzend en doorzichtig. Een loodglazuur komt veel voor op europees keramiek van voor de 19de eeuw.

Een variant op het loodglazuur is een tinglazuur. Door de toevoeging van tin aan een loodglazuur wordt het glazuur opaak en wit. Voorbeelden van tinglazuren zijn Majolica, Faience en delft.

Nederlands blauw tegeltje met tinglazuur. 1625-1650. Nederlands Tegelmuseum

Nederlands blauw tegeltje met tinglazuur. 1625-1650. Nederlands Tegelmuseum

Schade aan keramiek en preventieve conservatie.

Fysieke krachten: Hoe harder het keramiek hoe gevoeliger het is voor schokken. Harder keramiek zal daardoor vaak sneller breken of barsten. De meest voorkomende schade aan keramiek zijn breuken, barsten en chips die veroorzaakt zijn door onzorgvuldig handelen van de mens. Vooral als de glazuurlaag niet zo’n sterke hechting heeft met de gebakken klei kunnen stoten de oorzaak zijn van een schilverend glazuur. Dit komt vooral voor bij aardewerk, wat op lagere temperaturen is gestookt.

Er is veel keramiek dat boven op zijn glazuur nog extra decoraties heeft, zoals verflaagjes, verguldsel of extra glazuur of email-laagjes. Deze decoraties kunnen makkelijk beschadigd worden door onzorgvuldig poetsen.

Schade door incorrecte RV en verontreiniging of chemische schade: Schade aan keramiek kan ook worden veroorzaakt door zouten. Daar zijn twee soorten van te herkennen. Schade door oplosbare zouten (meestal chloriden) en schade door niet oplosbare zouten (meestal carbonaten). Deze schade is een voorbeeld van chemische schade(verontreiniging) en een schade die kan worden veroorzaakt door een verkeerde luchtvochtigheid.
Oplosbare zouten kunnen op verschillende manieren in keramiek terecht komen. De gebruikte klei kan bijvoorbeeld zouten bevatten, of de oorspronkelijke inhoud van een voorwerp kan zouten hebben achtergelaten (b.v. keukenzout). Schoonmaakmiddelen kunnen ook een bron van zouten zijn en archeologische vondsten kunnen zout uit de grond of zee hebben opgenomen. Ook kunnen voorwerpen van keramiek water en zouten uit de omgeving opnemen, zoals bijvoorbeeld tegels op een vloer of muur. Het probleem ontstaat wanneer een ‘zout’ stuk keramiek vochtig word. Wanneer het vocht verdampt vormen de achtergebleven zouten kristallen aan het oppervlak. Schade wordt veroorzaakt doordat de zoutkristallen het glazuur wegdrukken. Door de RV zo stabiel mogelijk te houden (tussen de 40 en 60% RV en schommeling van minder dan 5% per dag) kan men zoutuitbloei proberen te voorkomen.
Schade door niet-oplosbare zouten is vaak te vinden op archeologische vondsten, maar ze blijven ook vaak achter bij de verdamping van kalkhoudend kraanwater in de vorm van ‘kalkaanslag’. Het is te herkennen als een harde, witachtige aanslag.

Keramiek kan ook verkleuren door inwerking van de omgeving. Bijvoorbeeld, oranje of rode ijzervlekken. Lood en tinglazuren kunnen zwart worden als ze in een natte en zuurstofarme omgeving hebben gelegen. Verguldsel op keramiek kan relatief makkelijk worden aangetast door zuren en zouten op blote vingers, deze kunnen lelijke vingerafdrukken achter laten.

Stof dat jarenlang in holtes van keramiek licht kan verharden en moeilijk schoon te maken zijn. Stof trekt bovendien vocht aan en kan daardoor een voedingsbodem zijn voor schimmels.

Schade door schimmels, pestdieren of plantengroei: Geglazuurd aardewerk dat in goede staat verkeerd is weinig gevoelig voor biologische schade. Op ongeglazuurd aardewerk kunnen bij een RV van hoger dan 60% schimmelplekken ontstaan. Vooral als het aardewerk erg stoffig is. Het stof trekt vocht aan en kan een voedingsbodem voor schimmels zijn. Op ongeglazuurd aardewerk dat in de buitenlucht wordt bewaard (bv een terracotta plantenpot) kunnen algen en mossen groeien.

Verkeerde restauraties Oude restauraties zijn ook een veel voorkomende vorm van schade. Zo kan er schade veroorzaakt worden door het gebruik van een verkeerde lijm. De lijm kan bijvoorbeeld verkleuren, of er kunnen schadelijke stoffen in de scherven terecht komen. De lijm kan ook te zwak zijn waardoor de restauratie geen stand houd, of te sterk waardoor een restauratie onomkeerbaar wordt. Als er een verkeerde lijm wordt gebruikt op poreus keramiek kunnen er ook korreltjes van de rand van de breuk worden afgesnoept bij het verwijderen van de lijm of als de verlijming geen stand houdt. Als er voor aanvullingen verkeerde materialen worden gebruikt kan dit ook lijden tot chemische schade. Gebroken keramiek werd soms ook gekramd. De onderdelen werden gerestaureerd met metalen verbindingsstaafjes. Corrosie van de staafje kan nieuwe barsten veroorzaken.

Gebarsten en gekramd kopje van Chinees porselein. 1775-1800 Fries Scheepvaartmuseum

Gebarsten en gekramd kopje van Chinees porselein. 1775-1800 Fries Scheepvaartmuseum

Schade door licht. Keramiek is zelf niet gevoelig voor licht. Oude restauraties kunnen wel lichtgevoelig zijn. Lijm of aanvullingen kunnen onder invloed van licht en/of warmte bijvoorbeeld verkleuren of verweken

Hanteren en schoonmaken van keramiek.

Keramiek moet altijd voorzichtig worden behandelt. Gebruik nitril handschoenen of schone en droge handen zodat men voldoende grip op een voorwerp heeft. Draag geen juwelen om krassen te voorkomen. Til een voorwerp altijd met beiden handen op. Til een voorwerp niet op aan de oren, tuit of andere uitstekende onderdelen. Deze kunnen soms afbreken. Een keramieken voorwerp kan soms verrassend ligt of zwaar zijn. Het verstandig om bij opslag in een depot bij deze voorwerpen een waarschuwing te leggen. De beste manier van schade voorkomen is het zo min mogelijk hanteren van voorwerpen. Gebruik liever geen bordenhangers. Deze kunnen schade aanrichten door de metalen haakjes en de spanning van de veren. De voorwerpen mogen ook niet teveel trillen of schudden en zet ook niet teveel voorwerpen bij elkaar (om schade door schokken en schuren te voorkomen). Er kan veel schade worden veroorzaakt door het onnodig of verkeerd schoonmaken van een voorwerp. Probeer daarom verstoffing te voorkomen door de voorwerpen indien mogelijk af te dekken of stofvrij op te bergen. Wanneer een voorwerp toch afgestoft moet worden gebruik dan een zachte kwast om schade aan glazuur, decoraties of email te voorkomen. Wanneer er gebruik wordt gemaakt van een stofzuiger met borstel dan het mondstuk afdekken met een pantykous. Alleen ongerestaureerd, geglazuurd keramiek in een goede conditie kan zelf met gedemineraliseerd water worden schoongemaakt. Gebruik nooit commerciële schoonmaakmiddelen. Gebruik lauw of koud water en laat voorwerpen langzaam drogen. (Airdry).

Links en Literatuur:
CCI Care of Ceramics and glass
Verzeker de bewaring. Aflevering Keramiek
Victoria and Albert Museum. Caring for your Ceramics.
Depotwijzer.be. Archeologisch Keramiek.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s