Religieus Erfgoed, de Folkingestraat Synagoge in Groningen.

GE DIGITAL CAMERA

De Folkingestraat Synagoge in Groningen.

Onze opdracht voor de carnavalsvakantie was een kort onderzoekje/bezoek over of aan religieus erfgoed. Maar wat is religieus erfgoed eigenlijk? De meest duidelijke omschrijving vond ik de volgende: “Religieus erfgoed is het geheel van cultuurgoederen, materieel of immaterieel, roerend of onroerend, dat in een religieuze, godsdienstige of devotionele context tot stand kwam of werd verworven, hiernaar verwijst of hiermee in verband staat”. (http://www.religieuserfgoed-zh.nl/wat-is-religieus-erfgoed). Met deze definitie in het achterhoofd had ik natuurlijk in kunnen gaan op de uitnodiging van mijn zus om met haar in Oeteldonk (Den Bosch ) carnaval te gaan vieren. Maar helaas werd ik ziek en heb ik ongeveer de hele vakantie toegewijd aan een miniwinterslaap op mijn bank thuis. Bovendien is carnaval misschien ook niet precies het religieus erfgoed wat zich het beste leent voor deze huiswerkopdracht. In plaats van Oeteldonk heb ik het daarom wat dichter bij huis gezocht en heb ik besloten om de synagoge in de Folkingestraat in Groningen te bezoeken. Deze synagoge is niet alleen materieel en onroerend goed dat in een religieuze context tot stand is gekomen, maar is ook een plek waar het joods immaterieel religieus en cultureel erfgoed nog springlevend is. Niet in zijn minst omdat het nog steeds een ‘werkend’ joods huis van gebed is, maar ook vanwege de samenwerking met de Stichting Folkingestraat Synagoge.

Tjeerd kuipers

De architect Tjeerd Kuipers. 1857-1942.

GE DIGITAL CAMERA

De trompe l’oeil glas in lood ramen op de vrouwengalerij

Eind 19de, begin 20ste eeuw was de Joodse bevolking in Groningen flink toegenomen tot bijna 3000 personen. De oude synagoge stamde uit 1756 en had slechts plaats voor 200 man en was daardoor veel te klein geworden.
Het Nederlands-Israelitisch Kerkgenootschap besloot daarom tot de bouw van een nieuw, aantrekkelijk en groot gebouw in de Folkingestraat. Deze staat was toen de kern van de Groningse Joodse buurt. (http://www.focusgroningen.nl/groningen-centrum-de-joodse-folkingestraat/ ). De architect werd de gereformeerd-christelijke Tjeerd Kuipers, een architect met veel ervaring in het bouwen van kerkgebouwen. De synagoge werd gebouwd in een ‘Moorse’of oriëntaalse stijl. Dit gaf de synagoge een eigen, niet aan kerken verwant karakter en kan worden gezien als een uiting van de eigen, ‘oosterse’, identiteit van de Joodse gemeente. Het gebouw kenmerkt zich door lambriseringen van gekleurde tegels, opvallend glas in lood en het gebruik van hoefijzerbogen. Opvallend is het trompe l’oeil effect van de glas in lood ramen op de vrouwengalerijen, en in de voorgevel het enorme roosraam in de vorm van een davidster. In 1904 werd de eerste steen gelegd en in 1906 was het gebouw af.

Het ontwerp van de synagoge lijkt sterk op Kuipers ontwerpen voor kerken. Dat was echter geen probleem. Synagogen en calvinistische kerken hebben namelijk een functioneel en daardoor ook ruimtelijk een aspect gemeen. De zicht- en gehoorlijnen moeten gericht zijn naar het centrum van de liturgie. In zijn kerken plaatste hij het preekgestoelte in de nis in de kopwand. Bij de synagoge stond op deze plaats de ‘Ark’ waarin de Tora-rollen bewaard worden, vlak daarvoor was de Bima, het spreekgestoelte, geplaatst.

synagoge

Het interieur van de synagoge voor de oorlog.

GE DIGITAL CAMERA

De hoefijzerbogen op de vrouwengalerij werden na de oorlog dichtgemetseld.

In de tweede wereldoorlog gebruikte de Duitsers het pand om in beslag genomen radio’s en andere apparatuur in op te slaan. Hierdoor bleef het gebouw behouden. De Groningse Joodse gemeente had minder geluk, van de ooit bloeiende gemeente kwamen na de oorlog maar 120 man terug. Voor dit kleine groepje was de synagoge veel te groot. Allen al de stookkosten van het grote gebouw zouden voor een te grote financiële druk zorgen. Bovendien hingen er nu veel droevige herinneringen rond het gebouw. De Joodse gemeente zag in 1952 dan ook geen andere oplossing dan de synagoge te verkopen aan de kleding wasserij/ververij Astra. De vloer werd opgebroken om ruimte te maken voor verfkuipen en wasmachines. Dwars door de Davidster van glas in lood werden buizen gestoken om de dampen af te voeren. Boven op de vrouwengalerij vestigde zich het Apostolisch Genootschap. Dit kleine kerkgenootschap liet de moorse bogen dichtmetselen, verfde de wanden wit en aan de oostzijde van de synagoge werd van galerij tot galerij een betonnen vloer gestort. Hierdoor ontstond een nieuwe kerkruimte voor 350 gelovigen.

GE DIGITAL CAMERA

De Nieuw Apostolische Kerk op de voormalige vrouwengalerij van de synagoge

In 1973 was de wasserij failliet en het kerkgenootschap was al eerder vertrokken. De Synagoge kwam weer leeg te staan en niemand leek iets met het gebouw te willen doen. Het dreigde gesloopt te worden. De herdenkingscultuur in Nederland was sinds de oorlog echter verandert en ook in Groningen werd het joodse verleden opnieuw ontdekt. Zo ook de synagoge. Begin jaren 70 riep Lennie Wolgen-Salomons al om aandacht voor het gebouw. De Stichting Folkingestraat Synagoge werd opgericht. Maar pas toen rijksoverheid, de provincie en de gemeente tot een financiële overeenstemming waren gekomen en de joodse gemeente zich bereid toonde om terug te keren naar de synagoge, kon het gebouw worden aangekocht.

Het lekkende en verpauperde gebouw werd in 1980 en 1981 ingrijpend gerestaureerd. Alle latere ingrepen werden ongedaan gemaakt en de architectuur van het gebouw werd teruggebracht naar haar originele architectonische gedaante. Tijdens de restauratie dook een fragment van het originele hekwerk van de vrouwengalerij op, waardoor deze opnieuw gegoten en geïnstalleerd konden worden. De originele inrichting heeft men echter niet gerestaureerd.

GE DIGITAL CAMERA

De nieuwe kleinere gebedsruimte zoals die is ingericht bij de restauratie in 1981.

De joodse gemeente was veel te klein voor het oorspronkelijk aantal zitplaatsen. In plaats daarvan werd op het einde van het ‘schip’ van het gebouw een modern hek geplaatst. De ruimte achter dit hek is met nieuw meubilair ingericht als joods gebedshuis en elke 2 weken wordt hier nog een dienst gegeven. De ruimte voor het hek word door de Stichting Folkingestraat Synagoge gebruikt als expositie- en concertruimte. Bij de exposities die worden georganiseerd probeert men vaak terug te grijpen op de (Gronings) Joodse connectie.

GE DIGITAL CAMERA

De expositieruimte

In 2009 werd de synagoge overgedragen aan de Stichting Oude Groninger Kerken (SOGK). (http://www.groningerkerken.nl/index.php?s=1 ). Deze stichting is gespecialiseerd in het onderhoud van gebouwen met een religieuze bestemming. Na deze overdracht kon er een bouwkundige inspectie plaatsvinden en bleek groot onderhoud noodzakelijk. Zo werd er metsel en voegwerk aan de voorgevel gerestaureerd (na 2 strenge winters dreigde hier tijdens de dooi stukken van af te brokkelen en op straat te vallen).Ook het grote roosvenster met de davidster werd opnieuw gerestaureerd. Enkele kunststoframen van de eerdere restauratie werden vervangen door echt glas.

GE DIGITAL CAMERA

Het roosraam met een Davidster in de voorgevel van de synagoge

In de nieuwe constructie huurt de Stichting Folkingestraat Synagoge het gebouw van de SOGK. Nu de SOGK verantwoordelijk is voor het groot onderhoud, kan de Stichting Folkingestraat Synagoge zich meer richten op de culturele exploitatie van het gebouw. De Joodse Gemeente Groningen is onderhuurder van de Stichting Folkingestraat Synagoge. Op de website van de SOGK staat dat voor de stichting functioneel en materieel hand in hand gaan. Kerken, en zo ook de Synagoge, zijn immers van oudsher plekken van ontmoeting. De samenwerking van de drie betrokken partijen zorgt ervoor dat de Synagoge ook nu nog een levendige ontmoetingsplek is.

GE DIGITAL CAMERA

De synagoge is ook nu nog een levendig joods gebedshuis, zoals deze, op de vrouwengalerij tentoongestelde foto’s van een trouwerij in de synagoge laten zien.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s